سوال:
به نظر من اسلام بین مرد و زن تبعیض قائل شده، یک زن در جامعه اسلامی همیشه باید در حالت محبوس قرار داشته باشد.
 

پاسخ:

جامعه اسلامی، در حال حاضر عمیقاً نیازمند قاعده‎مند ساختن میزان مشارکت زنان در عرصه‎های اجتماعی ـ سیاسی می‎باشد، و زنان مسلمان از یک طرف با رویکردی از جایگاه زن در غرب مواجه هستند که بر مبنای تشابه حقوق زن و مرد بر حضور بی‎قید و شرط زنان در تمامی عرصه تأکید می‎ورزد؛ و از طرف دیگر با نگرش تفریطی روبرو می‎باشد که با تکیه بر برخی تفاوت‎های بیولوژیک بین زن و مرد، تنگ نظرانه و بی‎منطق کارکردهای متفاوتی را برای هر یک تعریف نموده و رسالت اصلی زن را خانه داری، تربیت فرزندان و خوب شوهر داری کردن می‎داند و حضور او را در عرصه‎ اجتماعی به اصلاح نمی‎بیند. رویارویی در نگرش افراطی و تفریطی، جامعه اسلامی زنان را در معرض چالش قرار می‎دهد، اصولاً زن مسلمان در چه عرصه‎هایی باید فعال باشد؟ آیا زن در جامعه اسلامی همواره باید مانند یک زندانی زندگی کند، یا او می‎تواند در پرتو آموزه‎های دینی و حفظ کرامت زن هم میدان دار علم، سیاست و اقتصاد باشد و هم از حصار مستحکم فرهنگ دینی پاسداری کند؟ واقعاً یک زن چگونه می‎تواند حضور کارآمد و متناسب با شأن وجایگاه خود در نظام دینی پیدا کند؟
در این رابطه، امروزه سه رویکرد عمده در جهان و جامعه اسلامی وجود دارد، رویکرد رادیکال، سنتی، و تکامل مدار.


1. رویکرد رادیکال
این رویکرد که با تکیه بر عدم تفاوت بین جنسیت زن و مرد بر یکسانی و تشابه حقوق زنان و مردان پای می‎فشارد، خاستگاه غربی دارد، و بازتاب افراطی نگرش سنتی نسبت به زن در جهان غرب می‎باشد.
نگرش مزبور که از سده هفدهم میلادی شکل گرفت، در اکثر اسناد و مدارک بین المللی از جمله منشور سازمان ملل متحد،[1] اعلامیه جهانی حقوق بشر[2] میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی[3]، و به ویژه کنوانسیون، محو کلیه اشکال تبعیض علیه زنان»[4] مورد تأکید قرار گرفته، و جنبش‎های طرفدار حقوق زن از آن حمایت می‎کنند، در کشورهای اسلامی نیز روشنفکران! و گروههای رادیکال از آن تبلیغ می‎کنند و خواهان مشارکت مطلق زنان در تمامی عرصه‎های اجتماعی هستند.


2. رویکرد سنّتی
رویکرد سنّتی بر مبنای تفاوت‎های بیولوژیک بین زن و مرد بر نوعی تقسیم کار کلاسیک بین زنان و مردان اصرار می‎ورزند. ریشه تاریخی این نگرش به ساختار زندگی قبیله‎ای در دوران گذشته باز می‎گردد؛ زمانی که مرد در سطح خانواده و قبیله از اقتدار بلامنازع برخوردار بوده و زن به مثابه موجود ناتوان در استخدام مرد و حمایت او قرار دارد. براساس این رویکرد حیطه فعالیت زن، خانه است، او حق ندارد وارد عرصه اجتماع و سیاست شود. سابقه این نگرش را در تمامی جامعه‎ها (اسلامی و غیراسلامی) می‎توان دید. در جهان غرب تا سده هفدهم میلادی،‌ جریان مردسالاری حاکمیت مطلق داشت از آن زمان نگرش رادیکالی شکل گرفت که مورد اشاره قرار گرفت. در جهان اسلام نیز به دلیل اینکه برخی از آموزه‎های شریعت به ظاهر با نظریه منع حضور زن در عرصه اجتماع وافق می‎نمود،‌ این نگرش تا حدود زیادی رسوخ کرد، و در بستر زمان به عنوان یک تفکر اسلامی نسبت به زن مورد پذیرش قرار گرفت. و طرفداران آن دلایلی هم بر مدعای‎شان ارایه کرده‎اند که در جای مناسب باید به آن پرداخته شود.


3. رویکرد تکامل مدار
این رویکرد بر مبنای تکامل گرائی زنان نگرشهای پیشین را دچار افراط و تفریط دانسته و با موازین شرع و فرهنگ حاکم بر جامعه اسلامی ناسازگار می‎بیند. و باورمند است که سعادت جامعه انسانی در پرتو توازن میان زن و مرد و قرار گرفتن هر یک در جایگاه مناسب خود، تأمین می‎گردد، نه در تقابل که سنت گرایان گفته‎اند و نه در تشابهی که جهان غرب بر آن تأکید دارد.
براساس این رویکرد که بیانگر نگرش اسلام نسبت به زن می‎باشد زنان مانند مردان در عرصه‎ اجتماعی پایگاه و موقعیت مناسب دارند، و مسؤولیت‎های اجتماعی متعددی به طور یکسان متوجه زن و مرد می‎باشد.[5]
از این منظر، زن مانند مرد رسالت الهی و انسانی دارد،‌ افق اندیشه و حساسیت زن نباید در خانه محصور بماند، بلکه فراتر رود، ‌نگرش اجتماعی و جهانی پیدا کنند، نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان در برابر بدخواهان از ارزشها و مقام والای زن مسلمان پاسداری کند.
واقع این است که هیچ مکتبی به اندازه اسلام نسبت به هویت واقعی زن و تغییر نگرش جاهلی (قدیم و جدید) درباره وی و ارائه قوانین کامل، عنایت ندارد.
از نگاه اسلام نادیده گرفتن مجموعه عظیم انسانی که در ترقی و انحطاط جامعه نقش دارد، نه با واقعیت عینی بشر سازگار است و نه توجیه عقلانی و شرعی دارد. چنان که رویکرد رادیکال غرب را نیز نمی‎پذیرد، چون اصل یکسانی و برابری زن و مرد در غرب تجربه شد، و تساوی بین آن دو عملاً پاسخ مطلوب نداد، مهم‎ترین بن بست جهان سرمایه‎داری غرب بحران هویتی است که زنان دچار آن شده‎اند. در نظام سرمایه‎داری غرب، زن ابراز توسعه اقتصادی و جذب سرمایه می‎باشد نه انسانی که خواهان کمال و سعادت است.
به گفته ویل دورانت: «زن اروپایی در غفلت تفکر و تمدن جدید به بند کشیده شد که نتوانست درک کند عامل پیشرفتهای اقتصادی یا سودآوری هرچه بیشتر صاحبان ثروتهای انبوه گردیده، بدون آنکه در آن سود سهیم باشد».[6]
و اعتراف مونا شاون نویسنده آمریکایی در مقاله‎ای تحت عنوان «اشتباه فمنیست‎ها» جالب است،‌ او می‎نویسد: «آزادی زنان برای ما افزایش در آمد سیگار ویژه زنان، حق انتخاب برای تنها زیستن، تشکیل خانواده یک نفره، ایجاد مراکز بحران و تجاوز، اعتبار فردی، عشق آزاد، و بیماریهای زنان را به ارمغان آورد و لکن در ازای آن چیزی را به غارت برد که خوشبختی بسیاری از زنان درگیر آن است و آن وجود همسر و خانواده است».[7]
در یک جمله، زنان در غرب به امید آزادی، اسارت نو را تجربه می‎کنند.
امّا از دیدگاه اسلام که برتکامل گرائی زن تأکید می‎کند، حضور زن در مسایل اجتماعی و سیاسی نه تنها منعی ندارد، بلکه نشانه بلوغ و ایمان به شمار می‎آید منتها مشارکت آنان آدابی دارد، به فرموده امام راحل (ره): «امروز خانم‎ها باید وظایف اجتماعی خودشان را و وظایف دینی خودشان را عمل بکنند و عفت عمومی را حفظ کنند و روی آن عفت عمومی، کارهای سیاسی ـ اجتماعی را انجام دهند».[8]
در جای دیگر خطاب به زنان می‎گوید:
«شما باید در همه صحنه‎ها و میدانها آن قدری که اسلام اجازه داده، وارد باشید... با حفظ عفاف با حفظ شرف».[9]
قرآن کریم صحنه‎های با عظمت حضور زنان را در امور سیاسی و اجتماعی نقل می‎کند از جمله، بیعت زنان با پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ در جایگاه رهبر جامعه اسلامی،[10] هجرت زنان با مردان در صدر اسلام.[11] و قرآن بر آن، سیره بزرگ زنان صدر اسلام همانند ام سلمه، حضرت زهراء ـ سلام الله علیها ـ ، زینب ـ سلام الله علیها ـ ، بویژه سخنرانی‎های زینب و کلثوم و فاطمه صغرا[12] در قیام عاشورا، جلوه‎هایی از حضور زن در عرصه‎های اجتماعی و سیاسی است همین طور زنان پیشتاز در عرصه سیاست مانند سوره همدانی[13] و نظایر او در تاریخ جاودان مانده‎اند».[14]
این رویکرد که مبتنی بر آموزه‎های دینی است، در دوران معاصر در ایران اسلامی تجربه شد، و بانگاه مثبت به زن توانست، توانایی زن را در عرصه اجتماع اثبات کند. و مشارکت فعال و گسترده زنان در عرصه‎های گوناگون سیاسی ـ اجتماعی، این واقعیت را مبرهن ساخت که مشارکت زنان از طریق الگوسازی می‎تواند سرنوشت جامعه را تغییر دهد حضور زنان فهیم، دین مدار و مسئولیت پذیر در بدنه نظام اسلامی نمونه‎ای از توانایی‎های زن مسلمان است.
نتیجه آن که از دیدگاه اسلام زن همانند مرد یک انسان است، می‎تواند در تمامی عرصه‎های اجتماعی با رعایت آداب دینی که آن هم در راستای مصونیت اوست نه محدودیت، حضور فعال داشته باشد. در پرتو این نگرش، با شناخت منزلت تکوینی زن و تعریف صحیح از آن بایستگی مشارکت کارآمد زن در توسعه نظام دینی و شکوفایی ارزشهای اسلامی کاملاً محسوس است، و باید توسعه و تکامل اجتماعی را براساس توازن بین زن و مرد در نظر گرفت، افراط و تشابه گرائی به همان اندازه زیانبار است که تفریط و تقابل گرائی. به امید روزی که زن مسلمان بتواند، هم میدان دار علم، فرهنگ، اقتصاد و سیاست باشد و هم از حصار مستحکم فرهنگ و آداب دینی پاسداری نماید.

------------------------------------------------------------
[1] . منشور سازمان ملل متحد، ماده یک بند 3.
[2] . اعلامیه جهانی حقوق بشر، ماده 2، 21.
[3] . میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، مصوب (16 دسامبر 1966).
[4] . کنوانسیون «محو طلیه اشکال تبعیض علیه زنان»، ماده 7.
[5] . توبه (9)/ 67، 68 و 71؛ ممتحنه (60)/ 10؛ احزاب (33)/ 35؛ نساء (4)/ 124؛ ملک (67)/ 23؛ اسراء (17)/ 36؛ آل عمران (3)/ 195؛ نمل (27)/ 58.
[6] . ویل دورانت، لذات فلسفه، ترجمه عباس زریاب خویی، ص 154.
[7] . تبیان، جایگاه زنان در اندیشه امام خمینی، ص 72ـ71.
[8] . تبیان، جایگاه زنان در اندیشه امام خمینی، ص 72ـ71.
[9] . همان، ص 75.
[10] . ممتحنه (60)/ 12.
[11] . همان/ 10.
[12] . سید بن طاوس، زندگانی ابا عبدالله الحسین، ترجمه سید محمد صحفی، ص 109ـ106، 124ـ129.
[13] . اعیان الشیعه، ج 7، ص 324.
[14] . عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، قم، اسراء، ص 394ـ329